Ukryty przez 1300 lat

Odkrycie w starożytnym mieście Hippos odsłania nieznany dotąd model praktyk chrzcielnych epoki bizantyjskiej. Archeolodzy natrafili na rzadki kompleks dwóch baptysteriów oraz unikatowe przedmioty liturgiczne, które pozwalają zajrzeć w codzienność religijną sprzed ponad trzynastu stuleci. Znalezisko to może znacząco zmienić rozumienie rytuałów wczesnego chrześcijaństwa.

Dwie przestrzenie jednego rytuału

W trakcie badań prowadzonych w katedrze w Hippos, położonej nad brzegiem Jezioro Galilejskie, archeolodzy odsłonili niezwykły układ architektoniczny: dwa odrębne pomieszczenia chrzcielne, tzw. photisteria. Tego typu rozwiązanie pozostaje bez precedensu w znanych dotąd kościołach bizantyjskich.

Pierwsze, większe baptysterium – północne – należało do pierwotnej fazy świątyni. Drugie, południowe, zostało dodane najpewniej podczas przebudowy w latach 590–591 n.e. To właśnie ono, przez wieki ukryte pod warstwą gruzu, przyniosło najbardziej zaskakujące odkrycia.

Układ dwóch przestrzeni sugeruje, że rytuał chrztu nie był jednolity. Możliwe, że obie sale funkcjonowały równolegle, obsługując różne grupy wiernych lub odmienne formy liturgii. Większa chrzcielnica mogła służyć dorosłym katechumenom, wykorzystując wodę płynącą, podczas gdy mniejsza – wbudowana w narożnik południowego baptysterium – mogła być przeznaczona dla dzieci i korzystać z wody stojącej.

Artefakty, które mówią o rytuale

Oprócz samej architektury, badacze natrafili na wyjątkowy zestaw przedmiotów liturgicznych, zachowanych w stanie niemal nienaruszonym. To rzadkość, zważywszy na powszechne grabieże stanowisk archeologicznych w regionie.

Szczególne zainteresowanie wzbudził marmurowy blok z trzema półkulistymi wnękami. Artefakt ten nie ma bezpośrednich analogii w dotychczas znanych znaleziskach. Według badaczy mógł on służyć do przechowywania różnych rodzajów świętych olejów, używanych w trakcie ceremonii chrztu. Sugeruje to możliwość istnienia złożonego, wieloetapowego rytuału namaszczenia.

Nie mniej znaczący jest odkryty w pobliżu masywny marmurowy relikwiarz, wyposażony w liczne przegródki oraz specjalną pokrywę umożliwiającą polewanie relikwii olejem. Jego obecność wskazuje, że baptysterium mogło pełnić również funkcję martyrionu – miejsca kultu świętych.

Wśród znalezisk znalazł się także imponujący, ponad metrowy brązowy świecznik. Jego bogata forma i dekoracyjne detale, w tym elementy zoomorficzne, świadczą o wysokim poziomie rzemiosła i estetyki wspólnoty, która korzystała z tej przestrzeni.

Religia w praktyce codziennej

Odkrycia w Hippos pozwalają spojrzeć na chrześcijaństwo epoki bizantyjskiej nie jako na jednolity system, lecz jako na zróżnicowaną i dynamiczną rzeczywistość religijną. Współistnienie funkcji chrzcielnych i kultu relikwii w jednym miejscu sugeruje przenikanie się różnych tradycji duchowych.

Złożoność architektoniczna i liturgiczna kompleksu wskazuje również na zmiany zachodzące w końcu VI wieku. Możliwe, że rozwój praktyk chrzcielnych był odpowiedzią na rosnącą liczbę wiernych, zwiększony ruch pielgrzymkowy lub ewolucję teologiczną.

Katastrofa, która ocaliła przeszłość

Kluczową rolę w zachowaniu tego miejsca odegrało tragiczne wydarzenie – trzęsienie ziemi z 749 roku n.e. Kataklizm doprowadził do nagłego zawalenia się konstrukcji, grzebiąc południowe baptysterium pod warstwą gruzu.

Paradoksalnie, to właśnie zniszczenie uchroniło wnętrze przed późniejszymi ingerencjami. Podczas gdy inne części kompleksu zostały splądrowane lub przebudowane, ta część pozostała nienaruszona, tworząc swoistą kapsułę czasu.

Nowy rozdział w historii Hippos

Miasto Dekapol, do którego należało Hippos, było ważnym ośrodkiem kultury i religii w świecie antycznym. Choć źródła pisane są skąpe, odkrycia archeologiczne coraz wyraźniej ukazują jego znaczenie w epoce bizantyjskiej.

Nowo odsłonięte południowe baptysterium nie tylko poszerza wiedzę o lokalnych tradycjach, ale również podważa dotychczasowe przekonania o jednolitości architektury i rytuałów wczesnochrześcijańskich.

W miarę postępu prac badawczych Hippos staje się jednym z kluczowych punktów odniesienia dla badań nad chrześcijaństwem późnej starożytności – miejscem, w którym przeszłość zachowała się w wyjątkowo sugestywnej formie, czekając na swoje ponowne odczytanie.

źródło: Eisenberg, M. i Kowalewska, A. (2026). Południowy fotisterion w katedrze w Hippos i jego unikatowe narzędzia liturgiczne z okresu bizantyjskiego. Palestine Exploration Quarterly, 1–22. https://doi.org/10.1080/00310328.2026.2634232